قربانعلی ماهوری

*یادداشت زیر تلخیص مقدمه کتاب نغمه های ماهور است که دربرگیرنده اشعار شاعر و عارف ممسنی شیخ محمدعلی ماهوری می باشد. این اشعار به کوشش فرزند ایشان قربانعلی ماهوری گرداوری و در سال 1384 توسط نشر نوید شیراز منتشر شد. قابل توجه است که این کتاب قطور تنها گوشه ای از اشعار این شاعر عارف می باشد که به گفته فرزند ایشان به زودی جلد بعدی اشعار وی چاپ خواهد گردید. ضمنا در ادامه این یادداشت یک مثنوی از آثار این شاعر می آید.

********

حاج شیخ محمدعلی ماهوری در سال 1287 هجری شمسی در روستای بابامنیر ماهورمیلاتی از توابع شهرستان ممسنی دیده به جهان گشود. خواندن و نوشتن و سواد اولیه را نزد پدر و ملاهای محلی بیاموخت و سپس به مدت ده سال در علوم فقهی و معارف اسلامی و قرآنی و صرف و نحو و ادبیات عرب از محضر فقها و دانشمندان جلیل القدر، آیات عظام مرحومان سیدابوطالب و سیدمحمد ابطحی فهلیانی در فهلیان ممسنی کسب فیض نمود.

او سپس راهی شیراز شد و به مدت ده سال دیگر در این شهر به ادامه و تکمیل تحصیلات حوزوی فقه و اصول و حکمت و منطق و تفسیر و حدیث پرداخت. علاوه بر آن وی بین سال های 1300 تا 1310 در دبیرستان حیات شیراز که موسس آن شیخ محمدحسین حیات که از اکابر معارف فارس بود به تحصیلات دبیرستانی پرداخته و از محضر اساتیدی چون محمدحسین استخر، شیخ یحیی ستوده، محمدصادق ستوده، حبیب الله نوبخت، میرزا عبدالرحیم برهان، ابوالقاسم برهان و... کسب فیض نموده و از دیگر محافل علمی، ادبی و عرفانی شیراز نیز بهره های فراوانی برده است.

او در همان اوان با مساعدت و ارشاد مرحوم شیخ محمدحسین حیات ریاست فرهنگ فارس ضمن ادامه تحصیل به شغل معلمی نیز اشتغال داشته است. وی در شیراز با ارباب دانش و مردان راه حق و عرفای عالیقدر آشنایی و مصاحبت حاصل کرد و پای در راه سیر و سلوک نهاد و از مجاز به حقیقت پیوست تا آنکه در یکی از سال های 1300 تا 1310 در شیراز دست ارادت در دامن عارف ربانی شیخ بزرگوار حضرت «فیضعلی» رحمت الله علیه زد و با هدایت و ارشاد آن مرد خدا به سلک فقرای سلسله نعمت اللهی سلطانعلیشاهی گنابادی درآمد.

او در قصیده ای تحت عنوان «حماسه عمر من» می سراید:

در آنجا بود یعنی شهر شیراز

که ایمان شد به جانم روح پرور

شدم در سلسله فقرگناباد

مشرف نزد «فیض» آن حبر رهبر

که از اقلیم صطبانات جانبخش

سخی بود و بصیر و هم دلاور

در سال 1313 خورشیدی به استخدام اداره ثبت و اسناد و املاک فارس درآمد و پس از دو سال اشتغال در اداره مزبور مستعفی گردیده و در سال 1315 خورشیدی در اداره آمار و ثبت احوال کازرون استخدام و به کار مشغول شد و سرانجام پس از ترک شغل اخیر در سال 1318 در بابامنیر دفتر ازدواج تاسیس نمود که تا زمان وفات او دایر بود.

در طول دوران زندگی خویش بخصوص از سال های 1317 خورشیدی به بعد ضمن تاسیس مدرسه و مکتب با علاقه ای وافر به تعلیم و تربیت فرزندان عشایر محترم ایل بزرگ قشقایی و اهالی دانش دوست ماهور میلاتی همت گماشت. در روزگاران دور و آن زمان که فرهنگ ممسنی (آموزش و پرورش) به شکل امروزی نضج نگرفته بود و از لحاظ اداری استقلال نداشت، شیخ از فرهنگ بوشهر رسما اجازه تاسیس مدرسه ای را در بابامنیر و برای آن دیار گرفت گرچه در ازاء این کار حقوق و حق الزحمه ای از فرهنگ دریافت نمی داشت.

یکی دوسال را در طایفه دره شوری و چندسالی را در روستاهای میشان و باباکلان و مدتی را در باشت بابوئی که اکنون از شهرهای استان کهگیلویه و بویراحمد است به تدریس و تعلیم و تربیت فرزندان اهالی بومی و عشایر سپری نمود و به خصوص از سال 1317 تا اواسط 1335 مکتب خانه اش در بابامنیر دایر بود و فرزندان مردم آن سامان و عشایر طوایف دره شوری و کشکولی از ایل قشقایی نزد وی به تحصیل می پرداختند.

او با داشتن قریحه و ذوق ادبی و در پرتو هوش و استعداد سرشار خداداده در سرودن انواع گوناگون شعر از قبیل مثنوی، غزل، قصیده، مسمط، ترکیب بند، ترجیع بند، مستراد، دوبیتی، رباعی و قطعه در بحور و اوزان مختلف طبع آزمایی نموده است.

شیخ ماهوری در سروده های خویش اشارات گوناگون و فراوانی به آیات قرآن مجید و احادیث و روایات و داستان ها و تمثیلات و براهین عقلی و مضامین علمی در زمینه های زیست شناسی، فلسفه، اخلاق، منطق، کلام، حقوق، نجوم و هیات، ریاضیات، تاریخ، جغرافی و اصطلاحات متداول ادبی نموده است بلکه بتواند با ارائه این براهین ایده ها و نظرات خود را به هدف غائی که همان دریافت جذبه عشق الهی و پیوستن بدان است نزدیک نموده و با تفهیم و تفهم مراحل شور و شوق دلباختگی در راهیابی به عرفان ناب اسلامی کامیاب افتد.

شیخ ماهوری مانند دیگر شاعران عارف مسلک سعی نموده است اندیشه های متعالی عرفان و تصوف را در قالب اشعار خویش گنجانیده و با شعرهای روان عشق معنوی و طریق سیر و سلوک و مسائل عرفانی را به شیوه ای دل انگیز طرح و شرح نماید و از این رو مباحث توحید، ستایش پیامبر اکرم و ائمه علیهم السلام و نکات اخلاقی از کشتن نفس و خوار شمردن آز و دوری از دنیا و بیزاری از ظاهر و توجه به باطن و ترک خودپرستی و خودبینی و راهیابی در سیر و سلوک و احراز مقامات معنوی و تحصیل ایمان و عرفان در جای جای سروده های وی به چشم می خورد، حتی در اشعار طنزگونه و لطایفی که به مناسبت های گوناگون سروده ردپا و یا اشاره ای از نکات اخلاقی حسنه و هشیار دهنده که لازمه کار هر انسان خداجوی و مورد نیاز وارستگان از لذایذ و ملاعب دنیوی هستند دیده می شود.

او دوستدار و ارادتمند سرسخت پیامبر اکرم بود و علاقه و محبت مفرطی به حضرت علی و آل او داشت به نحوی که می توان گفت این شیفتگی و دلدادگی در بسیاری از سروده های او متجلی و بارز است و در غالب آثارش یا از نام یکی از ائمه اطهار الهام گرفته و یا اشاراتی به خصائل و صفات و راهنمایی های آن بزرگواران یاد نموده و بدانها تمسک و توسل جسته است، همانگونه که حماسه سرای بزرگ طوس هنگامی که در شاهنامه از رستم سخن می گوید کلامش اوج می گیرد و لطف سخنش مضاعف می گردد. شیخ ماهوری نیز آنگاه که از علی (ع) می گوید آنچنان بی پروا می سراید که انسان را به توهم غلو نزدیک می سازد، چه او شیفته علی است و در راه این دلباختگی و از خود بی خبری چنان می شود که به مصداق شعر عارف گرانقدر حکیم سنایی از غیر دوستان علی دل برمی گیرد.

جانب هر که با علی نه نکوست

هر که گو باش من ندارم دوست

شیخ ماهوری روزها و سال های واپسین زندگی را در اتاقی که خود آن را پستو خوانده به تنهایی سپری می نمود و بسیاری از سروده های پرشور او بازتاب این حالات تنهایی و اندیشه هایی است که در شب های عزلت بدو روی آورده اند. گویا نمی خواست از اسایش و زندگی پرشکوه دنیوی که غالبا در جستجوی و دلبسته به آنیم بهره مند و محظوظ باشد. با آنکه در محافل و مجالس عادی ظاهرا کمتر او را غمگین می یافتیم و با آنکه دوستان از ظرافت کلام و نکته سنجی و بشاشت و بدیهه گویی و سخنان طنز آمیز ادبی او بی بهره نبودند اما هیچگاه از غم دوری دوست تهی نبود و دوست می داشت که این آتش جانکاه هماره در او سرکش و شعله ور بماند. در چکامه ای می سراید:

خدایا گرم فرما ریشه دل

درخشان کن چراغ و شیشه دل

دلی بخشای در عشق تو خسته

به راه مهرتو در گل نشسته

دلی پربهره از بار غم دل

دلی آگاه اندر عالم دل

و در مثنوی «حدیث خاطر مجنون» سروده است:

تو ای دانای اسرار نهانی

که درد دردمندان را بدانی

چراغ فکرتم را نور ورکن

اجاق قلب را پر شعله تر کن

نخواهم عشق سرد و خشک و خاموش

عطا فرما دلی پرآتش و جوش

این عارف و شاعر بدیهه سرا نهایتا در یازدهم بهمن ماه 1366 خورشیدی در زادگاهش بابامنیر به خدا پیوست و مزارش در همانجاست.

بهار شادمانی

خدایا شادم از تو شادم از تو

بود محکم همه بنیادم از تو

مرا از هر جهت خوشنود کردی

زیان عمر من را سود کردی

خوشم شادم سراسر جوشم از تو

فروزان شد دل خاموشم از تو

ز سختی هر چه کردم شکوه از پیش

از این پس جمله خوشبینم خوش اندیش

به دنیا ذره ای من غم ندارم

ز دولت هیچ چیزی کم ندارم

تنم سالم دو چشمم صاف و روشن

سلامت هستم از سر تا به دامن

زبویایی و بینایی چشائی

شدم با بهره تا حد رسائی

روانم روشن و دل مهربان است

امیدم همدم و بختم جوان است

چو من خلق خدا را دوست دارم

همه خلق خدا شد دوستدارم

نباشد کین کس در سینه من

نباشد در دل کس کینه من

جهان باشد بهار شادمانی

به چشم من زدید مهربانی

شده باران بر اندیشه من

گلستان و گل پر ریشه من

مه و سالم به شادی گشته تحویل

به نیکی سیئاتم گشته تبدیل

دلم سرچشمه پرجوش عشق است

لبم دروازه سرپوش عشق است

پر از باغ محبت باغ جانم

روان آب وفا اندر روانم

در این گلشن حدیث رنگ و بو نیست

در این خلوت مجال گفتگو نیست

در اینجا راست و چپ زیروزبر نی

قیاس سرد و گرم و خشک و تر نی

به هرجا رفته ام برگشته بودم

به هر سو گشته ام سرگشته بودم

خوشم در بی خوشی بی خویش ماندم

پریش و ریش و بس درویش ماندم

نه دربندم نه آزادم ندانم

نماند از خویشتن یادم ندانم

احسان شاقاسمی*

این پژوهش زیر نظر دکتر سعید رضا عاملی استاد ارتباطات دانشگاه تهران و رئیس دانشکده مطالعات جهان این دانشگاه انجام گرفته است.

مقدمه:

مساله مهاجرت و جابه­جایی گروه‌های ایلی در سراسر ایران نه تنها مانع ایجاد فرهنگ‌های متمایز در میان ایلات شده، بلکه نفوذ گسترده اسلام، آداب و سنن ایرانی و ادبیات فارسی در میان گروه‌های ایلی نیز مانع ظهور فرهنگ‌های بسته و خاص قبیله‌ای شده است. این عوامل حائز اهمیت منجر به بروز تغییراتی در فرهنگ، زبان، رابطه خویشاوندی و هویت متکی بر آن شده است. لوئیس بک درباره این مراودات و تغییرات فرهنگی می‌نویسد: «مدارک و شواهد نشان می‌دهد که ایلات ایران از گرد هم آمدن جمعیت‌هایی با میراث فرهنگی، زبان و رسوم پراکنده و رابطه خویشاوندی متفاوت به وجود آمده و این پراکندگی فرهنگی هنوز هم در میان ایلات عمده ایران به چشم می‌خورد» (احمدی 1384). این فرایند در طول تاریخ ایران شکل گرفت، تداوم یافت و همچنان ادامه دارد. ایلات، موجودیت‌هایی اجتماعی – فرهنگی با تاریخ تحول خاص خود بودند و اعضای آن‌ها در طول زمان دارای تصورات و برداشت‌هایی از ویژگی‌های فرهنگی خاص شدند. یک چنین برداشت‌هایی در رابطه با منحصر به فرد بودن آن‌ها که کارکردهای سیاسی داشت و غالبا سطحی بود لزوما باعث از بین رفتن پراکندگی فرهنگی نشد.

در واقع تقسیمات زبانی، مذهبی و سیاسی عامل مهمی در ایجاد احساس تمایز میان گروه‌های ایلی مختلف ایران بوده است. ایلات ایران، گذشته از اختلافات ساختاری، از لحاظ زبان و گویش، مذهب و نیز میزان وابستگی به حکومت مرکزی با یکدیگر اختلاف داشتند. در ادامه رقابت‌ها و کشمکش‌های میان ایلات مختلف ایران، تنش‌های درون ایلی نیز نقش مهمی داشته است. ویژگی‌های عمده گروه‌های ایلی ایران، در مجموع مفهوم خاصی از ایل ارائه می‌دهد که فاقد ویژگی‌های اساسی قبیله‌ای ذکر شده در برخی رهیافت‌های انسان شناسانه درباره قبیله و قبیله گرایی است. گروه‌های ایلی جوامع مشخصی نیستند که براساس روابط خویشاوندی و انسجام فرهنگی، هویت خاص یافته باشند. واقعیت آن است که برخی محققان قومیت، قبیله گرایی و کشمکش اجتماعی، مفاهیم روابط خویشاوندی و انسجام فرهنگی را به نادرست در مورد گروه‌های ایلی سابق به کار می‌برند تا آنها را گروه‌های قومی جدید قلمداد کنند.

ترك‌ها ولرها در منطقه ممسني با هم زندگي مي كنند. آنها با وجود داشتن هويت فرهنگي وزباني متفاوت، هويت ملي ومذهبي يكساني براي خود قائل هستند كه همين مساله باعث مي شود روابط ميان اين دوقوم از روابط ميان اقوام ديگر در ايران جدا شود. در اين تحقيق تلاش مي‌كنيم با نگاهي تازه به مساله قوميت، دلايل و مكانيزم‌هاي حل اختلاف و نزديكي بين فرهنگي را در ميان ترك‌ها و لرهاي شهرستان نورآباد ممسني مورد بررسي قرار دهيم.

مفهوم قومیت

در میان متخصصان امور فرهنگی در مورد مفهوم قومیت وگستره آن توافقی وجود ندارد. برای درک این مفهوم بهترین راه مراجعه به نظرات مختلف در این مورد و مطالعه تعاریف متفاوت از آن است. عبدالهی (1380) معتقد است قوم ترجمه واژه Ethno  یا Ethnicity  در زبان انگلیسی است و به گروهی از مردم اطلاق می‌شود که خود را به لحاظ قومیت یعنی برخورداری از منشا، نژاد، تاریخ، سرزمین، فرهنگ، دین، ادبیات، موسیقی، زبان، دایره همسر گزینی، آداب و رسوم، اعیاد و مناسک جمعی، عادات، سبک غذا خوردن و لباس پوشیدن، سرنوشت مشترک دارای هویتی متفاوت و متمایز از دیگر اقوام و گروه‌های اجتماعی می‌دانند.

عزیزی بنی طرف (1380) می‌گوید قومیت با چهار وجه مشخص می‌شود:1- اشتراک سرزمینی 2- اشتراک زبانی  3- اشتراک تاریخی 4- اشتراک فرهنگی. وی از بین این چهار وجه، اشتراک زبانی را برای شکل گیری هویت قومی مهمتر از سه تای دیگر می‌داند. نکته‌ای که احتمالاً بنی طرف از آن غفلت کرده مساله نژاد است. نژاد چه بصورت یک امر واقعی و چه به صورت  امری خیالی  جزئی از هویت قومی است که فرد برای خود قائل است.

ابریشمی (1380) معتقد است قوم جماعتی است که هنوز به مرحله حاکمیت نرسیده است. از این تعریف دو ویژگی برای قوم استنباط می‌شود: 1- اگر قومیتی به حاکمیت برسد دیگر قومیت نیست بلکه ملت است و 2- چنانچه همه اقوام بتوانند در ساختن حاکمیت مشارکت کنند جامعه ساختار قومی را از دست می‌دهد و ملت می‌شود.

ورجاوند (1380) هم معتقد است قومیت در فرهنگ و تاریخ جوامعی مثل ایران به معنا و مفهومی که امروزه به آن نسبت می‌دهند مطرح نبوده بلکه امروزه با برنامه ریزی‌های خاص که از سوی جریان‌های سیاسی قدرتمند در منطقه صورت می‌گیرد تلاش می‌شود به این گونه مفاهیم چهره علمی داده شود و برخی در تلاشند با جا انداختن آن در محافل علمی وسیاسی به وسیله گروهی معین در جامعه ایران آن را مورد بهره برداری سیاسی قرار دهند.

یوسفی (1380) می‌گوید قوم اجتماعی از افراد است که دارای منشا مشترک (اعم از خیالی و یا واقعی)، سرنوشت مشترک، احساس مشترک و انحصار نسبی منابع ارزشمند مشترک (پاداش، زور، احترام و معرفت) می‌باشند و در ارتباط با سایر گروه‌ها و اقوام بر اساس رموز و نمادهای فرهنگی مشترک در یک میدان تعامل درون گروهی با کسب هویت جمعی مبدل به ما شده اند. 

هرمیداس باوند (1380) معتقد است طرح مفهوم Ethnic  به معنای قوم و Ethnicity به معنای قومیت از نظر سیاسی مربوط به سال‌های اخیر است. آنچه که در این رابطه در گذشته مطرح بوده  چه از نظر حقوقی و چه از نظر سیاسی، مساله اقلیت‌ها، نه فقط اقلیت‌های مذهبی بلکه اقلیت به معنای عام آن بوده است.

با یک جمع بندی از تعریفات فوق به این نتیجه می‌رسیم که قومیت بیشتر امری ذهنی است تا واقعی. به عنوان مثال گروهی که از یک طایفه تبعید می‌شد پس از چند نسل قومیت گروه مقصد را می‌پذیرفت و حتی گاهی برای حفظ کیان قومیت گروه مقصد در جنگ‌ها شرکت می‌کرد. در اینجا مفهوم قوم قشقایی و لر را کمی با احتیاط به کار می‌بریم و معیار ما در شناخت لر و قشقایی هم همان درک افراد از قومیت خودشان خواهد بود.

درباره نورآباد ممسني

شهرستان ممسني با 8032 كيلومتر مربع مساحت در شمال غربي  استان فارس و غرب رشته كوه اصلي زاگرس واقع شده است. اين شهرستان از سمت شمال غربي به استان كهكيلويه و بوير احمد از جنوب به شهرستان كازرون، از جنوب و جنوب غربي به استان بوشهر، از مشرق به شيراز، از شمال غرب به سپيدان و از سمت غرب به گچساران محدود مي شود. اين منطقه به پنج بخش بکش، رستم، ماهور ميلاتي، جاويد و دشمن زياري تقسيم شده و بيش از 85 درصد از جمعيت حدودا 250000 نفري آن را لرها تشکيل مي دهند. ترک‌هاي قشقايي حدود 12 درصد جمعيت شهرستان را به خود اختصاص داده اند و 3درصد بقيه هم ديگر اقليت‌هاي قومي هستند (حبیبی فهلیانی،1384).

درآمد مردم منطقه بيشتر از کشاورزي و دامداري است. به دليل وجود شرايط مناسب کشاورزي داشتن فرزندان بيشتر در اين منطقه هنجار محسوب مي شده است و جمعيت متوسط هر خانوار در اين شهرستان حدود 8 نفر است؛ اما به نظر مي رسد اين رقم طی سال‌هاي آينده کاهش يابد (زارعی، 1374).

تا حدود پنجاه سال پیش در این منطقه خانه‌های بسیار اندکی وجود داشت و بیشتر مردم کوچ نشین بودند اما سیاست‌های دولت در یکجا نشین کردن عشایر باعث شد که رفته رفته عشایر در این منطقه هم ساکن شوند. البته این کار نسبت به نقاط پیشرفته‌تر کشور با یک تاخیر حدوداً بیست ساله انجام شد. سکندر امان الهی بهاروند (1383) معتقد است تضعیف جدی کوچ نشینی در میان عشایر ایران با سر کار آمدن رضا خان اتفاق افتاد و این فرآیند با یکجانشینی عشایر یا به قول ماموران تخته قاپوی عشایر در سال 1308 آغاز شد. این مساله منجر به جنگ‌های خونینی میان عشایر ممسنی با ارتش رضا شاه شد که این جنگ‌ها در نهایت با شکست عشایر و کشته شدن 800 نیروی دولتی به پایان رسید (بختیاری، 1372).

قشقایی‌ها و لرهای ممسنی

جمعيت ايل قشقايي در حال حال حاضر  حدود 2 ميليون نفر است. در مورد منشاء اين ايل و زمان مهاجرت آن به جنوب کشور ديدگاه هاي متفاوتي وجود دارد.لرد کرزن مي گويد اولين سرزمين قشقايي‌ها شهر کاشکار يا قاشقار در جنوب شوروي بوده و هلاکوخان مغول آنها را از اين سرزمين کوچانده و به صورت قشون نظامي به فارس آورده است. پژوهش‌هايي که گرهارد دورو انجام داده است نشان مي‌دهد قشقايي‌ها در شاخه ترکان باختري بودند و از طريق جمهوري ترکستان و آذربايجان به ايران آمده اند (خسروی قائد بختیاری، 1381).

نيک خلق و نوري (1377) معتقدند قشقايي‌ها در دوره‌هاي مختلف و به تدريج به فارس کوچانده شده‌اند. حاج ميرزا حسن سنايي در کتاب فارس نامه ناصري (1312 ه.ق) بر آن است که قشقايي‌ها شاخه‌اي از ترکان خلج بودند که از عراق  عجم و ساوه به فارس کوچ کرده‌اند. پاره اي از مورخان مسکن اصلي ايل قشقايي را آذربايجان و تبريز مي دانند. از آنجا که قشقايي‌ها لرها را تات مي نامند و زبان تاتي[1] در نزديکي آذربايجان وجود دارد، اين فرضيه بيشتر تقويت مي‌شود. بيشتر قشقايي هاي ممسني در منطقه ماهور ميلاتي سکونت دارند.

لرها قومی ایرانی و یکی از چند گروه عمده تشکیل دهنده جمعیت ایران هستند که قسمت وسیعی از ایران کنونی را در اختیار دارند.واژه لر نامی نسبتا جدید است که بر قومی کهن گذاشته شده است. واژه لر برای اولین بار حدود هزار و اندی سال پیش در نوشته‌های برخی جغرافی دانان و مورخان اسلامی قرن چهارم هجری به صورت لاریه، اللریه، لور، اللور و لوریه آمده است. برخی واژه لر را مشتق از نام دهی به همین نام که در مایرود قرار داشته است، می‌دانند.

برخی از اروپاییان نیزاز قرن نوزدهم و بیستم درباره ریشه واژه لراظهار نظر کرده اند. دوبد واژه لر را مشتق از نام لهراسب می‌داند. اما مینورسکی این واژه را مرتبط با نام شهر لور می‌داند.

در مورد پيشينه تاريخي لرهاي ممسني اطلاع دقيقي در دست نيست. ميرزا فتح الله خان گرمرودي (1322) معتقد است ممسني‌ها شاخه‌اي از کردها هستند که در حدود سال 500 هجري قمري از جبل السماق سوريه به اين منطقه مهاجرت کرده‌اند. گروهي ديگر از مورخان معتقدند ممسني‌ها و ساير لرها جزو اولين مهاجران آريايي بودند که به اين سرزمين وارد شده‌اند.

محدوده جغرافیایی لرها شامل قسمت وسیعی از جنوب غربی و جنوب ایران است که از نواحی بندر بوشهر و نیز «کوهمره سرخی» در جنوب غربی شیراز شروع و تا نواحی مرز ایران و عراق ادامه می‌یابد.

زبان لری مشتق از زبان پارسی باستان است. همچنین بررسی ساخت دستوری و واژگانی گویش لری نشانگر این واقعیت است که هر دو از پارسی میانه ساسانی نشات گرفته اند.

نکته مهم در پيشينه تاريخي اين منطقه اين است که در طول تاريخ ثبت شده هرگز جنگي جدی ميان ترک‌ها و لرهااتفاق نيفتاده است.

  چارچوب نظری:

1- نظريه تماس بين گروهي از آلپورت

طبق نظريه آلپورت، در شرايط مناسب افزايش تماس بين گروهي با کاهش پيش‌داوري همراه است.

گوردون آلپورت (1954) با توسعه تفکرات ويليامز (1947) اين نظريه را ارائه کرد. آلپورت در اين نظريه تاکيد مي کند تماس بين گروهي در صورتي که با اين چهار شرط همراه شود مي‌تواند در کاهش پيش‌داوريها درميان گروه‌هاي مختلف فرهنگي تاثير گذار باشد:

1) موقعيت برابر ميان گروه‌ها

2) اهداف مشترک

3) نبود رقابت ميان گروه‌ها

4) حمايت و هدايت تماس از بالا

  يکي از مزاياي اين نظريه اين است که در کشورها و موقعيت هاي مختلف  به محک مطالعات مختلف ميداني در آمده است. مطالعات تماس معمولا از تعداد زيادي منابع استفاده مي کنند ولي امروزه بسياري از کارشناسان مسائل فرهنگي ترجيح مي دهند که از اين نظريه استفاده کنند. امتياز بزرگ اين نظريه کاربردي بودن آن است. شايد بتوان گفت براي بررسي ارتباطات بين فرهنگي ميان گروه‌هاي مختلف راه‌ها و نظریه‌های مختلفي وجود دارد که هر کدام به نوبه خود روشنگر زواياي خاصي از اين ارتباطات هستند اما نظريه آلپورت و تماس بين گروهي با چهار شرط مورد نظر وي علاوه بر روشن کردن حقايق موجود با تاکيد بر عوامل تاثير گذار بر پيش‌داوري، از اين نظر نيز داراي جامعيت است.

سعي شده است در اين تحقيق چارچوب نظري فوق الذکر با توجه به مسائل ذيل بكار گرفته شود :

1) تماس بين گروهي به عنوان عامل و متغير مستقل براي پيش‌داوري بين گروهي شناخته مي شود

2) پيش‌داوري بيشتر به عنوان يک مسئله فردي در نظر گرفته مي شود تا جمعي

3) براي نشان دادن سطح پيش‌داوري داده‌هاي مقايسه‌اي فراهم مي شود.

آلپورت در نظریه خود تماس بين گروهي را به لحاظ شدت به چهار مرحله تقسيم مي کند:

1) آموختن در مورد گروه‌هاي خارجي

2) تغيير رفتار

3) ايجاد وابستگي‌هاي موثر

4) باز انديشي درون گروهي

2- نظريه پل زدن روي تفاوت‌ها و ارتباطات موثر ميان گروهي

اين نظريه توسط گادي كانست (1986) ارائه شده و از ابتدا تاكنون چند بار دچار تغييرات شده است. گادي كانست اين نظريه را به عنوان راه حلي براي كاهش تنش‌هاي قومي، فرهنگي،... ارائه داد. اين نظريه مي گويد كه فرايندهاي برقراري ارتباط با اعضاي گروه‌هاي ديگر مانند فرايندهاي برقراري ارتباط با گروه خود عمل مي‌كند. بنابراين اگر ما رفتار ديگران را با معيارهاي خودمان بسنجيم ممكن است دچار سوء تفسير شويم. بنابراين ارتباط دائمي با فرهنگ‌هاي ديگر مي تواند ما را از افتادن در دام سوء تفسيرهاي ناشي از كمبود اطلاعات بازدارد.

براي انجام اين تحقيق يک روش دو مرحله اي به کار گرفته شد. در مرحله اول يک پرسشنامه هفت گزينه اي با استفاده از طيف بوگاردوس تهيه شد. سوال اول مربوط به نوع سرمايه گذاري هاي  مورد نياز مردم منطقه بود. اين سوال براي وادار کردن پاسخگويان به بيان مشکلات شخصي و منطقه اي و ايجاد اعتماد و صميمتي طراحي شده بود و ربطي به جريان اصلي تحقيق نداشت.

در سوال دوم پاسخگو نظر خود را در مورد اخراج قوميت ديگر از منطقه خود مي گفت.

در سوال سوم پاسخگو نظر خود را در مورد حق قوميت ديگر براي زندگي در آن منطقه بيان مي کرد که در واقع تکرار سوال دوم بود. اين تکرار براي کمک به پاسخگو براي ورود به بحث ارتباطات بين فرهنگي مطرح شده بود. بنابراين سوالات اصلي تحقيق، پنج سوال آخر بودند که به اين ترتيب طراحي شده بودند.

1.                   حاضرم با يک ترک/لر در اين منطقه زندگي کنم.

2.                   حاضرم با يک ترک/ لر در محله خود زندگي کنم.

3.                   حاضرم پسرم با يک دختر ترک / لر ازدواج کند.

4.                   حاضرم با يک ترک/ لر يک تراکتور شراکتي بخرم.

5.                   حاضرم دخترم با يک پسرترک/ لر ازدواج کند.

دو سوال آخر هرچند در ظاهر شبيه هم بودند اما در زمينه فرهنگي منطقه بسيار متفاوت عمل مي‌کردند. به دليل وجود فرهنگ‌هاي خاص، رابطه پدران ترک و لر در اين منطقه با دخترانشان بسيار عاطفي است و نتيجه تحقيق هم (چنانکه خواهیم دید) اين را به خوبي نشان داده است.

مرحله بعدي تحقيق مصاحبه باز با برخي از پاسخگويان بود که پس از ارائه پرسشنامه طيف بوگاردوس با آنها انجام مي‌شد. دراين مصاحبه‌ها، دلايل پاسخگويي منفي يا مثبت به گزينه پرسيده شد.

داده‌های بدست آمده از طیف بوگاردوس توسط نرم افزار‌های Excel و SPSS تجزیه وتحلیل شدند و داده‌ها در شرایط مختلف با هم مورد مقایسه قرار گرفتند. داده‌های کیفی هم با توجه به پاسخ‌های داده شده به  پرسشنامه‌ها استخراج شدند که نتایج آنها بصورت گزینشی در بخش تحلیل آورده شده‌اند.

نمونه گيري:

براي انجام اين تحقيق سه روستاي «خومه زار»، «پودنک» و«برم سياه» درنظر گرفته شدند.

روستاي خومه زار در پانزده کيلومتري نورآباد واقع شده است و حدود 15000 نفر جمعيت دارد. از جمعيت اين روستا حدود 70 درصد ترک و 30 درصد لر هستند. البته در اين منطقه تعداد کمي اقليت عراقي، کرد، عرب، فارس و... نيز زندگي مي‌کنند. محله‌ها در اين روستا ترکي و لري نيست اما تجمع ترک‌ها يا لرها در برخي از محله‌ها محسوس است.

روستاي برم سياه در 10 کيلومتري خومه زار 25 کيلومتري نورآباد واقع شده، اين روستاحدود2000 نفر جمعيت دارد و تقریباً همه ساکنان آن قشقايي هستند. روستاي پودنک هم در 5 کيلومتري خومه زار و در فاصله ميان خومه زار و برم سياه واقع شده است، حدود 1000نفر جمعيت دارد و به عنوان یک روستای لری شناخته می‌شود.

 در اين تحقيق تمامي پاسخگويان مردان 17 سال به بالا بودند. دليل اين کار سادگي مصاحبه و عدم وجود شرايط مناسب براي مصاحبه با زنان بود. ضمن آنکه در اين مناطق با ساختار پدرسالارانه، نظرات زنان درمورد مسائل اجتماعي چندان تفاوتي با مردان ندارد. پاسخگويان در مجموع 89 نفر بودند که از اين تعداد 16 نفر لر پودنك، 25 نفر لر خومه زار، 17 نفر ترک برم سياه و 31 نفر ترک خومه زار بودند. از بين اين تعداد هم 5 نفر لر خومه زار، 5 نفر ترک خومه زار، 5 نفر لر پودنک و 5 نفر هم ترک برم سياه براي مصاحبه كيفي انتخاب شدند.

تحليل داده ها:

 از ميان 17 نفر ترک برم سياه، 15 نفر گفتند که لرها مي توانند در اين منطقه زندگي کنند.11 نفر از آنها حاضر شدند، لرها را در روستاي خود بپذيرند. 11 نفر هم حاضر شدند با يک لر تراکتور شراکتي بخرند. از ميان اين 17 نفر پاسخگو، 12 نفر حاضر بودند يکي از اعضاي مرد خانواده آنها با يک دختر لر ازدواج کند. 10 نفر هم گفتند که حاضرند با ازدواج دختري از خانواده خود با يک مرد لر موافقت کنند.

از ميان 16 نفر پاسخگو در روستاي لر نشين پودنک، 11 نفر گفتند که ترک‌ها مي توانند در اين منطقه زندگي کنند، 7 نفر گفتند ترک‌ها مي توانند در پودک زندگي کنند، 4 نفر حاضر بودند با يک ترک تراکتور شراکتي بخرند. 6 نفر حاضر بودند پسري از خانواده آنها با يک دختر ترک ازدواج کند و پنج نفر حاضر بودند با ازدواج دختري از خانواده خود با يک پسر ترک موافقت کنند. جواب هاي پاسخگويان در پودنک نشان مي دهد که در اين منطقه هم مانند برم سياه، به تحقيقات زمينه اي احتياج بوده که عدم انجام تحقيقات زمينه اي و مرتب کردن پاسخ‌ها باعث شده ترتيب شدت جواب‌ها به هم بخورد.

از میان 25 پاسخگوی لر خومه زاری 23 نفر حاضر بودند ترک‌ها در آن منطقه زندگی کنند. 23نفر هم حاضر بودند ترک‌ها را در محله خود بپذیرند.21 نفر حاضر بودند با یک ترک تراکتور شریکی بخرند 17 نفر حاضر بودند پسری از خانواده آنها با یک ترک ازدواج کند و 17 نفر نیز با ازدواج دختری از خانواده آنها با ترک‌ها موافق بودند.

از میان 31 پاسخگوی ترک خومه زار 29 نفر حاضر بودند که یک لر را در خومه زار بپذیرند. 27نفر هم حاضر بودند لرها را در محله خود بپذیرند. 25 نفر حاضر بودند با یک لر تراکتور شریکی بخرند.22 نفر حاضر بودند پسری از خانواده آنها با یک لر ازدواج کند و 19 نفر نیز با ازدواج دختری از خانواده آنها با  يك لر موافق بودند.

مقایسه پاسخهاي داده شده به گزینه‌ها در مناطق  مختلف فرضیه ما را به خوبی تایید می‌کند. مطابق نتایج حاصل از نرم افزار SPSS  در حالیکه 92 درصد لرها و 93 درصد ترک‌ها درخومه زار به گزینه اول پاسخ مثبت داده اند این میزان برای ترک‌های برم سیاه 88 درصد و برای لرهای پودنک 68 درصد بوده است.

داده‌های کیفی مشخص می‌کنند که عدم تمایل لرهای پودنک به حضور ترک‌ها در این منطقه نه به دلایل فرهنگی که به دلایل اقتصادی است و در واقع آنها نگران کمبود مرتع برای دامهای خود هستند.

برای گزینه دوم که مثل گزینه اول به مساله همزیستی مکانی  مربوط می‌شود بین لرهای خومه زار 92 درصد  و بین ترک‌های خومه زار 87 درصد پاسخ مثبت بوده است. این میزان پاسخ مثبت در میان لرهای  پودنک 43 درصد بوده که این میزان تمایل پایین به عوامل مرتبط با پاسخ به گزینه اول مربوط است. حدود 64 درصد ترک‌های برم سیاه هم به این گزینه پاسخ مثبت داده اند که این میزان 17 درصد پایین‌تر از پاسخ مثبت ترک‌های خومه زار به این گزینه است.

84 درصد از لرهای خومه زار و 80 درصد از ترک‌های خومه زار به گزینه سوم پاسخ مثبت داده‌اند در حالیکه این میزان در میان لرهای پودنک 25 درصد و در میان ترک‌های برم سیاه 58 درصد بوده است. لرهای پودنک برای عدم تمایل خود برای خرید یک تراکتور شراکتی با یک ترک بیشتر به عدم تمایل نسبتا به نفس مساله شراکت و نداشتن اعتماد به ترک‌ها اشاره کرده‌اند. لرهای پودنک 59 درصد كمتراز لرهای خومه زار به این گزینه پاسخ مثبت داده اند حال آنکه این دو ده کمتر از 5 کیلومتر با یکدیگر فاصله دارند و در ضمن به دلیل همین نزدیکی سابقه خویشاوندی و ارتباطات زیادی هم با هم دارند. برای گزینه چهارم یعنی تمایل به ازدواج پسری از خانواده خود یا دختری از قومیت دیگر در میان لرهای خومه زار 68 درصد پاسخ مثبت و در میان ترک‌های خومه زار 70 درصد پاسخ مثبت به دست آمده است. بالاترین پاسخ مثبت به این گزینه متعلق به لرهای پودنک و 77 درصد بوده است.70 درصد از پاسخگویان در میان ترک‌های برم سیاه  هم به این گزینه پاسخ مثبت داده اند. تحلیل داده‌های کیفی نشان می‌دهد که پاسخ‌های مثبت به این گزینه در میان سکنه خومه زار بیشتر به دلایل انسانی و نوع دوستی و در میان ترک‌های برم سیاه و لرهای پودنک غلبه بر دیگری بوده است. این احساس غلبه بر دیگری با ازدواج با دختر آنها همانند سایر مناطق شرقی در این منطقه هم رواج دارد. در حالیکه 68 درصد از لرهای خومه زار و 61 درصد از ترک‌های خومه زار به گزینه پنجم پاسخ مثبت داده‌اند این میزان در میان لرهای پودنک فقط 25 درصد بوده است 58 درصد از ترک‌های برم سیاه هم به این گزینه پاسخ مثبت داده اند. دلایل پایین بودن میزان پاسخ مثبت به این گزینه‌ها در میان لرهای پودنک را می‌توان به همان دلایل بالا بودن پاسخ مثبت آنها به گزینه چهارم نسبت داد. تحلیل داده‌های کیفی مشخص می‌کنند که استدلال لرها برای پذیرش دیگری به ترتیب بر مبنای ایرانیت، انسانیت و اسلامیت  قرار دارد حال آنکه استدلال قشقايي‌ها برای پذیرش دیگری به ترتیب بر مبنای اسلامیت، ایرانیت و انسانیت استوار است. همچنین مقایسه داده‌ها نشان می‌دهد سطح تحمل بين فرهنگی در میان لرهای خومه زار از همه بیشتر و در میان لرهای پودنک از همه کمتر است و همانطور که قبلا هم گفته شد نکته مهم در این مساله است که این دو گروه کمتر از 5 کیلومتر با هم فاصله دارند. همچنین مشخص شد که روحیه همکاری و مشارکت در میان ترک‌های برم سیاه 39 درصد از لرهای پودنک بیشتر است در حالیکه در خومه زار روحیه مشارکت لرها 4 درصد از ترک‌ها بیشتر است. 

  نتیجه گیری:

امروزه نمودها و مصداقهاي آميزش و همزيستي فرهنگي بسيار پرشمار و گوناگون است. حتي در جدا افتاده ترين واحدهاي اجتماعي و يا جوامعي كه مبارزه با تهاجم و اختلاط فرهنگي را رسالت اصلي خود مي دانند و براي احياي فرهنگ ناب و اصيل مي كوشند، افراد در قالب يك فرهنگ معين خالص زندگي نمي‌كنند. گرچه بخش عمده‌اي از رفتارها و روابط اجتماعي فرد تحت تاثير يك فرهنگ محلي يا ملي است، اما بخشي هر چند ناچيز هم وجود دارد كه از فرهنگ‌هاي غيربومي تاثير مي پذيرد.

آمیزش فرهنگی می‌تواند کمک زیادی به شکل گیری هویت مشترک بکند. همانطور که در این تحقیق دیدیم با استفاده از ایجاد ارتباطات بین گروهی موثر و هم سطح، استفاده از ابزار ازدواج، تکیه برمکانیزم‌های سنتی حل اختلاف، ایجاد هویت ملی یا مذهبی مشترک، جلوگیری از بروز تضاد در منافع اقتصادی، ایجاد جو گفتگو و دیگری شناسی و جلوگیری از شکل گیری گروه‌های هم شکل و دیگری ناپذیری می‌تواند راه حل‌های مناسبی برای حل مشکلات میان گروهی  وميان قومي در کشوری مثل ایران باشد. در واقع، روش‌های سنتی ارتباطات بین فرهنگی در میان ترک‌ها و لرهای خومه زار، پودنک و برم سیاه می تواند سرمشقی برای زندگی مسالمت آمیز سایر قومیت ها باشد.■

*کارشناس ارشد علوم ارتباطات